Cha Con Nghĩa Nặng của Hồ Biểu Chánh là một tiểu thuyết hiện thực – luân lý tiêu biểu, tập trung khai thác mối quan hệ cha – con trong bối cảnh xã hội Nam Bộ đầu thế kỷ XX, nơi những biến động về tiền bạc, đạo đức và lối sống dễ dàng làm lung lay các giá trị gia đình truyền thống.
Cốt truyện xoay quanh người cha là một nông dân hiền lành, cần cù, sống bằng lao động chân chính và luôn đặt chữ “nghĩa” lên trên hết. Ông dành trọn đời vất vả để nuôi con ăn học, mong con trưởng thành, nên người và giữ được nhân cách tử tế. Người con, nhờ sự hy sinh ấy, có cơ hội bước ra khỏi cuộc sống nghèo khó, tiếp cận với môi trường thành thị và những giá trị mới.
Bi kịch của Cha Con Nghĩa Nặng bắt đầu khi người con dần thay đổi. Sau khi có học thức và địa vị, anh ngày càng xa rời lối sống chất phác của cha, coi thường nguồn gốc nghèo hèn của gia đình, thậm chí cảm thấy xấu hổ vì người cha quê mùa. Đồng tiền, danh vọng và cái nhìn của xã hội khiến anh đánh mất sự kính trọng, lòng biết ơn vốn là nền tảng của đạo làm con.
Người cha trong tác phẩm là hình ảnh tiêu biểu cho đạo đức truyền thống: cam chịu, nhẫn nại, yêu con vô điều kiện. Dù bị con lạnh nhạt, đối xử tệ bạc, ông vẫn âm thầm chịu đựng, không oán trách, luôn tìm cách bảo vệ danh dự và tương lai của con. Chính sự hy sinh lặng lẽ này làm nổi bật nhan đề tác phẩm: “nghĩa nặng” không nằm ở lời nói, mà ở những năm tháng đời người bị bào mòn vì con cái.
Bên cạnh tuyến cha – con là các nhân vật phụ đại diện cho xã hội đương thời: người khuyên răn, kẻ xúi giục, người chạy theo vật chất, người còn giữ được đạo lý. Những nhân vật này góp phần làm rõ quá trình tha hóa của người con và sự cô độc ngày càng lớn của người cha giữa chính gia đình mình.
Hồ Biểu Chánh xây dựng cốt truyện theo lối hiện thực giản dị, không tô đậm kịch tính, nhưng đủ sức lay động nhờ sự gần gũi và tính đời sống cao. Văn phong mộc mạc, nhiều đoạn đối thoại ngắn, trực tiếp, phản ánh rõ tâm lý và thái độ của từng nhân vật. Tác giả không lên án gay gắt, mà để chính hành vi của nhân vật tự bộc lộ đúng – sai.
Cha Con Nghĩa Nặng là câu chuyện về cái giá của sự vong ân, đồng thời là lời nhắc nhở sâu sắc về đạo hiếu. Dù được viết từ rất sớm, tác phẩm vẫn giữ nguyên tính thời sự, bởi mâu thuẫn giữa truyền thống và thực dụng, giữa tình thân và danh lợi, vẫn luôn tồn tại trong mọi giai đoạn của xã hội.
