Lá Ngọc Cành Vàng là một truyện ngắn đặc sắc của Nguyễn Công Hoan, thể hiện rõ sở trường trào phúng và tinh thần hiện thực phê phán của ông. Qua nhan đề gợi vẻ cao sang, quý phái, tác phẩm mở ra một câu chuyện đầy mỉa mai về thói sính danh, trọng hình thức và sự lố lăng của tầng lớp thị dân trong xã hội cũ.
“Lá ngọc cành vàng” vốn là thành ngữ dùng để chỉ những cô gái xuất thân quyền quý, được nuông chiều trong gia đình giàu có. Nguyễn Công Hoan mượn hình ảnh ấy để châm biếm một kiểu nhân vật luôn tự khoác lên mình lớp vỏ sang trọng, trong khi thực chất rỗng tuếch hoặc đạo đức đáng ngờ. Sự đối lập giữa vẻ ngoài hào nhoáng và bản chất tầm thường tạo nên chất hài chua chát xuyên suốt truyện.
Tác phẩm khắc họa những mối quan hệ gia đình, hôn nhân bị chi phối bởi tiền bạc và danh giá. Người ta cư xử với nhau không dựa trên tình cảm chân thành, mà dựa vào địa vị xã hội và lợi ích vật chất. Chính điều đó dẫn đến những tình huống trớ trêu, nơi các nhân vật cố gắng giữ thể diện bằng mọi giá, để rồi tự rơi vào hoàn cảnh lố bịch.
Giọng văn của Nguyễn Công Hoan trong Lá Ngọc Cành Vàng sắc bén nhưng không ồn ào. Ông xây dựng tình huống có tính kịch, đẩy mâu thuẫn lên cao rồi bất ngờ “lật mặt” nhân vật bằng một chi tiết đắt giá. Cái cười trong truyện không phải tiếng cười vui vẻ, mà là nụ cười mỉa mai, bóc trần sự giả dối. Qua đó, nhà văn phê phán lối sống coi trọng bề ngoài hơn giá trị thực chất.
Bên cạnh yếu tố châm biếm, tác phẩm cũng cho thấy cái nhìn nhân đạo của tác giả. Những nhân vật bị cuốn vào vòng xoáy danh lợi không hoàn toàn đáng trách; họ là sản phẩm của một xã hội đặt nặng thứ bậc và thể diện. Sự tha hóa không chỉ đến từ cá nhân, mà từ môi trường nuôi dưỡng những ảo tưởng về “cành vàng lá ngọc”.
Về nghệ thuật, truyện có kết cấu chặt chẽ, tình huống được xây dựng gọn gàng và hiệu quả. Ngôn ngữ gần gũi, giàu khẩu ngữ, phản ánh đúng nhịp điệu đời sống. Nguyễn Công Hoan không cần những lời bình dài dòng; chỉ một vài chi tiết chọn lọc cũng đủ làm bật lên bản chất sự việc.
Trong dòng văn học hiện thực trước Cách mạng, Lá Ngọc Cành Vàng góp thêm một lát cắt sinh động về xã hội đầy giả tạo và phân tầng. Tác phẩm cho thấy tài năng của Nguyễn Công Hoan trong việc biến một câu chuyện tưởng chừng nhỏ bé thành bức tranh phản ánh cả một lối sống. Đọc truyện, người ta nhận ra rằng danh giá nếu chỉ là lớp vỏ, sớm muộn cũng sẽ bị bóc trần dưới ánh sáng của sự thật.
