Chết Chịu là nhan đề tiếng Việt thường dùng cho tiểu thuyết Mort À Crédit của Louis-Ferdinand Céline, tác phẩm tiếp nối hành trình của nhân vật Ferdinand Bardamu sau Voyage Au Bout De La Nuit. Đây là cuốn sách thứ hai trong mạch truyện xoay quanh Bardamu – một hình tượng gần với chính tác giả, mang giọng điệu cay đắng, châm biếm và đầy hoài nghi về xã hội hiện đại.
Khác với không khí chiến tranh và thuộc địa trong phần trước, Chết Chịu tập trung vào tuổi thơ và quãng đời niên thiếu của Bardamu tại vùng ngoại ô Paris. Câu chuyện mở ra bằng những ký ức u ám về một gia đình tiểu tư sản nghèo, luôn sống trong tâm trạng lo lắng, toan tính và khát khao vươn lên địa vị cao hơn. Cha mẹ Bardamu đại diện cho lớp người bị ám ảnh bởi danh dự xã hội và nỗi sợ tụt hạng, họ đặt kỳ vọng lên con cái như một cách thoát khỏi đời sống tù túng của mình.
Nhân vật trung tâm – Ferdinand Bardamu – hiện lên với cái nhìn sớm già dặn và đầy mỉa mai. Cậu bé nhạy cảm, thông minh nhưng luôn cảm thấy lạc lõng trong thế giới người lớn giả tạo. Gia đình, trường học, những mối quan hệ xã hội đều mang màu sắc kịch tính và méo mó. Bardamu không được nuôi dưỡng bằng sự dịu dàng mà lớn lên giữa những cơn giận dữ, lời trách móc và áp lực phải “thành công”. Chính môi trường ấy đã hình thành trong cậu một thái độ hoài nghi sâu sắc đối với đạo đức truyền thống.
Một tuyến nhân vật quan trọng là Courtial des Pereires – kẻ phát minh tự xưng, người hứa hẹn đưa Bardamu vào những dự án “vĩ đại” nhưng thực chất đầy ảo tưởng. Nhân vật này tượng trưng cho tham vọng rỗng tuếch và cơn mê thành đạt của xã hội tư sản. Thông qua mối quan hệ giữa Bardamu và Courtial, tác giả phơi bày sự lố bịch của những giấc mơ làm giàu, thăng tiến mà không có nền tảng thực tế.
Không giống cấu trúc tiểu thuyết truyền thống, Chết Chịu được kể bằng giọng văn ngắt nhịp dữ dội, pha trộn khẩu ngữ, tiếng lóng và những đoạn độc thoại nội tâm kéo dài. Céline cố ý phá vỡ sự trau chuốt cổ điển để tạo nên một thứ văn chương sống động, như dòng ý thức cuộn chảy. Thế giới trong truyện không được tô hồng mà hiện ra thô ráp, đôi khi tàn nhẫn đến mức gây sốc.
Chủ đề xuyên suốt là sự bế tắc của con người trước những ảo tưởng xã hội. Từ gia đình đến giáo dục, từ kinh doanh đến tình cảm, tất cả đều mang tính chất “mua chịu” – vay mượn hy vọng hôm nay để trả giá bằng thất vọng ngày mai. Bardamu vừa là nạn nhân vừa là người quan sát, dần dần nhận ra rằng những giá trị được tôn sùng quanh mình chỉ là lớp vỏ che đậy sự mục ruỗng.
Chết Chịu vì thế không chỉ là câu chuyện trưởng thành của một cá nhân, mà còn là bức tranh biếm họa về xã hội Pháp đầu thế kỷ XX. Qua nhân vật Ferdinand Bardamu, Céline đặt ra một cái nhìn lạnh lùng về tham vọng, niềm tin và sự sụp đổ của chúng, tạo nên một tác phẩm gây tranh cãi nhưng có sức ảnh hưởng sâu rộng trong văn học hiện đại.
