Chân Trời Cũ là tập truyện ngắn đặc sắc của Hồ Dzếnh, một cây bút giàu chất trữ tình của văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Tác phẩm như một miền ký ức bảng lảng sương khói, nơi tuổi thơ, gia đình và những rung động đầu đời được tái hiện bằng giọng văn dịu dàng mà thấm sâu.
Không xây dựng những biến cố dữ dội, Chân Trời Cũ chủ yếu khai thác thế giới nội tâm và những kỷ niệm êm đềm của một thời đã qua. Ở đó có hình bóng người mẹ tảo tần, người chị hiền lành, những mối tình học trò trong sáng và cả những day dứt âm thầm không gọi thành tên. Hồ Dzếnh viết về quá khứ với tâm thế nâng niu, như thể mỗi kỷ niệm đều là một báu vật mong manh chỉ cần chạm nhẹ cũng có thể vỡ tan.
Điểm nổi bật của tác phẩm nằm ở giọng điệu hoài niệm. “Chân trời cũ” không chỉ là một không gian cụ thể, mà là biểu tượng của thời gian đã mất – nơi con người khi trưởng thành ngoái nhìn lại để tìm sự an ủi và căn cước của mình. Quá khứ trong trang văn Hồ Dzếnh không ồn ào, không bi lụy quá mức, mà lặng lẽ thấm vào lòng người đọc bằng những chi tiết đời thường: một bữa cơm gia đình, một buổi chiều nơi sân nhà, một ánh mắt bối rối của tuổi mới lớn.
Văn phong của Hồ Dzếnh mềm mại, tinh tế, giàu chất thơ. Câu văn thường chậm rãi, giàu nhịp điệu, thiên về cảm xúc hơn là hành động. Ông đặc biệt thành công trong việc khắc họa tâm trạng thiếu niên – những rung động mơ hồ, những xao xuyến chưa kịp gọi tên nhưng đã để lại dấu ấn sâu đậm. Sự kết hợp giữa tự sự và trữ tình khiến Chân Trời Cũ giống như một tập hồi ký được chưng cất qua lăng kính nghệ thuật.
Ẩn dưới vẻ đẹp dịu dàng ấy là nỗi buồn man mác về sự đổi thay. Khi nhân vật nhìn lại “chân trời cũ”, đó cũng là lúc nhận ra mình đã bước qua một quãng đời không thể quay lại. Sự mất mát không quá lớn lao, nhưng đủ để người ta chạnh lòng. Chính sắc thái buồn nhẹ ấy tạo nên chiều sâu cảm xúc cho tác phẩm.
Trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại, Chân Trời Cũ không ồn ào như những tiểu thuyết luận đề hay những tác phẩm hiện thực phê phán, nhưng lại giữ một vị trí riêng nhờ chất thơ và sự tinh tế hiếm có. Tập truyện như một khoảng lặng giữa những biến động xã hội, nơi người đọc tìm thấy sự đồng cảm với những điều giản dị mà bền bỉ của đời sống.
Đọc Chân Trời Cũ, ta bắt gặp chính mình trong những miền ký ức xa xôi, nơi tuổi trẻ từng trong veo và mọi cảm xúc đều nguyên vẹn. Tác phẩm vì thế vẫn còn sức lay động lâu dài, như một tiếng gọi nhẹ nhàng từ quá khứ vọng về.
