Người Máy Có Mơ Về Cừu Điện Không? của Philip K. Dick là một tiểu thuyết khoa học viễn tưởng mang màu sắc triết học u ám, nơi ranh giới giữa con người và máy móc bị bào mòn đến mức gần như không thể phân biệt. Lấy bối cảnh Trái Đất hậu tận thế, tác phẩm không tập trung vào những phát minh hào nhoáng, mà xoáy sâu vào câu hỏi cốt lõi: điều gì thực sự làm nên “con người”?
Câu chuyện diễn ra sau một cuộc chiến hạt nhân khiến phần lớn sinh vật trên Trái Đất tuyệt chủng. Những người còn sống phải đeo máy đo phóng xạ mỗi ngày, sống trong nỗi ám ảnh về bệnh tật và cái chết. Động vật thật trở nên cực kỳ hiếm và đắt đỏ, đến mức việc sở hữu chúng được xem như thước đo đạo đức và địa vị xã hội. Những ai không đủ khả năng nuôi động vật thật phải dùng thú nuôi điện tử để che giấu sự thiếu thốn của mình.
Nhân vật trung tâm là Rick Deckard, một thợ săn tiền thưởng chuyên “nghỉ hưu” các android đào tẩu. Những android này thuộc dòng Nexus-6, được chế tạo tinh vi đến mức gần như không thể phân biệt với con người bình thường. Chúng có trí thông minh, ký ức giả, khả năng suy luận và phản ứng cảm xúc rất giống người. Điểm khác biệt duy nhất, theo lý thuyết, là chúng không có sự đồng cảm thực sự.
Công việc của Deckard là truy tìm và tiêu diệt những android đã trốn khỏi các thuộc địa ngoài Trái Đất, nơi chúng bị đối xử như nô lệ. Mỗi “nhiệm vụ” không chỉ mang lại tiền thưởng, mà còn đẩy Deckard vào tình thế đạo đức ngày càng mơ hồ. Khi đối diện trực tiếp với android, anh nhận ra chúng biết sợ hãi, biết cầu xin, thậm chí biết yêu thương theo cách riêng. Câu hỏi nảy sinh: nếu một sinh thể có thể cảm nhận đau khổ, liệu việc giết nó có còn là hành động chính đáng?
Song song với hành trình của Deckard là nhân vật John Isidore, một con người bị suy giảm trí tuệ do phóng xạ, sống cô độc trong một khu chung cư gần như bỏ hoang. Isidore đại diện cho phần người yếu đuối, bị xã hội xem thường, nhưng lại sở hữu lòng trắc ẩn sâu sắc. Trớ trêu thay, chính anh – người bị coi là “kém người” – lại thể hiện sự đồng cảm rõ ràng hơn nhiều kẻ bình thường khác.
Một yếu tố quan trọng khác của tiểu thuyết là Mercerism, một tôn giáo – hay đúng hơn là một hệ thống niềm tin – dựa trên sự chia sẻ đau khổ thông qua thiết bị đồng cảm. Con người kết nối với nhau bằng việc cùng trải nghiệm nỗi đau của Mercer, như một cách khẳng định tính người. Nhưng khi Mercerism bị đặt nghi vấn là giả tạo, nền tảng đạo đức mà xã hội bám víu cũng lung lay theo.
Các android trong truyện không được khắc họa như quái vật. Trái lại, nhiều lúc chúng tỏ ra logic, tỉnh táo và “sống” hơn chính con người. Trong khi đó, con người ngày càng máy móc, vô cảm, phụ thuộc vào thiết bị điều chỉnh cảm xúc. Sự đảo ngược này khiến toàn bộ câu chuyện trở thành một mê cung triết lý, nơi không còn câu trả lời rõ ràng cho khái niệm nhân tính.
Người Máy Có Mơ Về Cừu Điện Không? không phải là một câu chuyện về robot nổi loạn theo nghĩa thông thường. Nó là một bản suy tư lạnh lẽo về sự đồng cảm, đạo đức và nỗi sợ bị thay thế. Trong thế giới hoang tàn của Philip K. Dick, câu hỏi đáng sợ nhất không phải là máy móc có thể giống con người đến mức nào, mà là liệu con người có đang dần đánh mất những gì từng khiến mình khác máy móc hay không.
