Những Ngõ Phố của Tô Hoài là một tác phẩm giàu giá trị hiện thực và ký ức, ghi lại diện mạo đời sống thị dân Hà Nội trong những năm tháng cũ bằng cái nhìn tinh tế, từng trải của một người trong cuộc. Không phải tiểu thuyết theo mạch cốt truyện liền mạch, cuốn sách là tập hợp những trang viết mang dáng dấp hồi ức – tùy bút – truyện ngắn, nơi mỗi con ngõ trở thành một lát cắt của đời sống xã hội và số phận con người.
Không gian trung tâm của tác phẩm là những ngõ nhỏ Hà Nội: chật hẹp, ngoằn ngoèo, tưởng như tầm thường nhưng lại chứa đựng cả một thế giới sinh hoạt phong phú. Ở đó có những căn nhà lụp xụp, những quán nước, hàng xén, tiếng rao đêm, những bữa cơm đạm bạc và cả những xung đột âm thầm giữa người với người. Tô Hoài không nhìn Hà Nội từ những đại lộ hay không gian sang trọng, mà từ chính nơi đời sống diễn ra gần gũi nhất, nơi con người va chạm nhau mỗi ngày.
Nhân vật trong Những Ngõ Phố không được xây dựng như những cá nhân mang số phận kịch tính, mà là những con người rất đỗi quen thuộc: thợ thủ công, người buôn bán nhỏ, kẻ thất nghiệp, trẻ con lang thang, những gia đình nghèo sống chen chúc qua ngày. Họ hiện lên qua những chi tiết nhỏ: một cử chỉ, một lời nói, một thói quen sinh hoạt. Chính sự bình thường ấy lại tạo nên sức nặng hiện thực, phản ánh rõ nét đời sống thị dân nghèo trong xã hội cũ, nơi con người bị bủa vây bởi thiếu thốn, định kiến và những ràng buộc vô hình.
Điểm đặc sắc của tác phẩm nằm ở giọng văn Tô Hoài: điềm đạm, quan sát kỹ lưỡng, đôi khi pha chút châm biếm nhẹ, nhưng luôn thấm đẫm sự cảm thông. Ông không lên án gay gắt, cũng không bi lụy hóa số phận nhân vật. Những bất công, nghèo khổ, tù túng được kể lại như một phần tự nhiên của đời sống, để từ đó người đọc tự cảm nhận được nỗi bức bách và khát vọng đổi thay âm thầm của con người.
Bên cạnh giá trị hiện thực, Những Ngõ Phố còn mang đậm chất hoài niệm. Hà Nội trong trang viết của Tô Hoài là một Hà Nội đã xa, với nhịp sống chậm, những phong tục, nếp nghĩ và cách ứng xử mang dấu ấn thời gian. Những con ngõ không chỉ là không gian vật lý, mà là nơi lưu giữ ký ức, nơi quá khứ lặng lẽ tồn tại trong từng mảng tường rêu, từng tiếng bước chân quen.
Những Ngõ Phố vì thế không chỉ là bức tranh về đời sống đô thị nghèo, mà còn là một tư liệu văn hóa quý giá, giúp người đọc hiểu hơn về Hà Nội xưa và về cái nhìn nhân hậu, sâu sắc của Tô Hoài đối với con người bình thường trong dòng chảy lịch sử.
