Sông Xa của Chu Lai là một tiểu thuyết đậm chất sử thi – trữ tình, nơi chiến tranh không chỉ được nhìn như một biến cố lịch sử mà còn như một vết hằn sâu trong ký ức và số phận con người. Với trải nghiệm trực tiếp của một người lính từng đi qua chiến trường, Chu Lai viết Sông Xa bằng sự từng trải, khắc nghiệt nhưng cũng đầy nhân ái, đưa người đọc trở lại những năm tháng chiến tranh ác liệt và những dư chấn kéo dài rất lâu sau khi tiếng súng đã im.
Tác phẩm lấy bối cảnh chiến tranh và hậu chiến, xoay quanh số phận của những người lính, những con người gắn đời mình với dòng sông – một hình ảnh vừa cụ thể vừa biểu tượng. “Sông xa” không chỉ là khoảng cách địa lý, mà còn là khoảng cách của thời gian, ký ức và những mất mát không thể khỏa lấp. Dòng sông trong tác phẩm chảy qua chiến trường, qua làng mạc, qua đời sống tâm hồn của nhân vật, mang theo cả máu, nước mắt, tình yêu và nỗi day dứt.
Điểm mạnh của Sông Xa nằm ở cách Chu Lai khắc họa người lính không theo mô-típ lý tưởng hóa một chiều. Nhân vật của ông hiện lên với đầy đủ mâu thuẫn nội tâm: can đảm nhưng cũng sợ hãi, trung thành nhưng không ít hoang mang, yêu thương sâu nặng nhưng luôn bị ám ảnh bởi cái chết cận kề. Chiến tranh trong tiểu thuyết không phải nơi chỉ có chiến công, mà là môi trường khắc nghiệt thử thách đến tận cùng phẩm giá và giới hạn con người.
Chu Lai dành nhiều trang viết cho đời sống tinh thần của nhân vật sau chiến tranh. Khi trở về, họ không dễ dàng hòa nhập với đời sống bình thường. Những ký ức chiến trường, những mất mát không thể gọi tên tiếp tục đeo bám, tạo nên cảm giác lạc lõng ngay trên chính mảnh đất quê hương. Sông Xa vì thế không dừng lại ở việc tái hiện chiến tranh, mà mở rộng sang câu hỏi lớn hơn về hậu quả tinh thần của chiến tranh đối với cá nhân và cộng đồng.
Văn phong của Chu Lai trong tác phẩm này mang đậm dấu ấn quen thuộc: mạnh, gân guốc, giàu chất điện ảnh nhưng vẫn có những đoạn trữ tình lắng sâu. Những hình ảnh thiên nhiên, đặc biệt là dòng sông, được miêu tả vừa hiện thực vừa mang tính biểu tượng, tạo nên nhịp điệu chậm rãi đối lập với sự khốc liệt của chiến tranh. Chính sự đan xen giữa chất thô ráp và chất thơ này làm nên sức nặng cảm xúc của cuốn sách.
Một điểm đáng chú ý khác của Sông Xa là cách tác giả nhìn nhận chiến tranh bằng cái nhìn tỉnh táo, không né tránh. Chu Lai không tô hồng cũng không bi lụy hóa quá mức. Ông để sự thật tự cất tiếng nói qua số phận nhân vật, qua những lựa chọn khó khăn, những hy sinh âm thầm và cả những sai lầm không thể sửa chữa. Điều này khiến tác phẩm mang màu sắc suy tư rõ rệt, buộc người đọc phải đối diện với những câu hỏi về giá trị của hy sinh, về cái giá mà con người phải trả cho lịch sử.
Với những độc giả quan tâm đến văn học chiến tranh Việt Nam, Sông Xa là một tác phẩm tiêu biểu, thể hiện rõ phong cách và tư tưởng của Chu Lai. Cuốn sách không chỉ kể một câu chuyện về chiến tranh, mà còn ghi lại hành trình tinh thần của con người khi đi qua những biến động lớn của thời đại. Dòng sông trong tác phẩm có thể đã “xa” theo năm tháng, nhưng những gì nó mang theo vẫn còn chảy mãi trong ký ức người đọc.
