Tập Án Cái Đình Và Dao Cầu Thuyền Tán của Ngô Tất Tố là một tập tiểu luận – phóng sự đặc sắc, tập trung phơi bày bộ mặt mục ruỗng của làng xã phong kiến Việt Nam đầu thế kỷ XX thông qua hai văn bản trọng tâm: Án cái đình và Dao cầu thuyền tán. Đây không phải tác phẩm hư cấu theo nghĩa truyền thống, mà là những “bản cáo trạng” viết bằng văn xuôi sắc lạnh, dựa trên hiện thực sống động.
Trong Án cái đình, nhân vật trung tâm không phải một cá nhân cụ thể mà là cả bộ máy làng xã xoay quanh cái đình – biểu tượng thiêng liêng bề ngoài nhưng thực chất là nơi tụ họp của cường hào, lý dịch, chức sắc. Các nhân vật xuất hiện gồm lý trưởng, chánh tổng, hương chức, kỳ mục và những người dân thấp cổ bé họng. Dưới danh nghĩa “lệ làng”, họ dựng lên đủ thứ sưu phí, cúng bái, lễ nghi rườm rà để bóc lột dân làng. Người dân hiện lên trong trạng thái bị áp bức toàn diện: nghèo đói, sợ hãi, cam chịu, không có tiếng nói trước quyền lực làng xã.
Cốt truyện của Án cái đình không triển khai theo mạch kịch tính, mà đi theo lối phân tích, mổ xẻ từng “tội trạng” của cái đình. Từ chuyện xây đình, sửa đình, tế lễ, đến việc lợi dụng đình làng để thu tiền, chia chác, đàn áp người chống đối, tất cả được trình bày như một vụ án có đủ chứng cứ, lập luận và kết tội rõ ràng. Cái đình từ chỗ là trung tâm sinh hoạt cộng đồng bị lật mặt thành công cụ duy trì sự bất công.
Dao cầu thuyền tán tiếp tục đào sâu hiện thực đó, tập trung vào những hủ tục và “sáng kiến” của tầng lớp cai trị ở nông thôn. Nhân vật vẫn là những chức dịch quen thuộc và những người dân bị lôi kéo, ép buộc đóng góp cho những công trình, nghi lễ vô nghĩa. Câu chuyện về “dao cầu”, “thuyền tán” nghe qua tưởng là chuyện phong tục, nhưng thực chất là cái cớ để vơ vét tiền của dân nghèo, khoác lên lớp áo văn hóa và tín ngưỡng.
Điểm đặc sắc của tập sách nằm ở giọng văn Ngô Tất Tố: mỉa mai, châm biếm, nhưng tuyệt đối tỉnh táo và sắc sảo. Ông không cần hư cấu bi kịch cá nhân, bởi bản thân hiện thực đã đủ tàn nhẫn. Mỗi chi tiết đều hướng tới việc bóc trần cơ chế áp bức vận hành trơn tru và lâu đời trong làng quê.
Ý nghĩa lớn nhất của Tập Án Cái Đình Và Dao Cầu Thuyền Tán là giá trị tố cáo và khai sáng. Tác phẩm giúp người đọc nhận ra rằng sự nghèo đói và lạc hậu của nông thôn không chỉ đến từ thiên tai hay số phận, mà từ một hệ thống quyền lực nhỏ nhưng độc ác, ẩn mình sau truyền thống và lễ nghi. Đây cũng là tiếng nói bênh vực người nông dân, đặt nền móng cho dòng văn học hiện thực phê phán Việt Nam, nơi ngòi bút trở thành công cụ đấu tranh xã hội hơn là phương tiện giải trí.
Tác phẩm không chỉ có giá trị lịch sử mà còn gợi suy nghĩ lâu dài về mối quan hệ giữa quyền lực, tập tục và con người, đặc biệt khi truyền thống bị lợi dụng để phục vụ lợi ích của một nhóm nhỏ.
