Thằng Đầu Bò của Nguyễn Thái Hải là một truyện dài mang màu sắc hiện thực – tâm lý, khai thác sâu số phận của những con người bị đẩy ra ngoài lề xã hội, đặc biệt là trẻ em và thanh thiếu niên lớn lên trong môi trường nghèo khó, thiếu thốn cả vật chất lẫn tình thương. Tác phẩm gây ấn tượng không phải bởi những biến cố dữ dội, mà bởi cách nó phơi bày một quá trình tha hóa âm thầm, gần như tất yếu.
Nhân vật trung tâm của truyện là Đầu Bò, một cậu bé sinh ra và lớn lên trong khu lao động nghèo, nơi bạo lực, rượu chè và sự thờ ơ của người lớn trở thành điều bình thường. Ngay từ nhỏ, Đầu Bò đã mang biệt danh mang tính miệt thị, gắn chặt với vẻ ngoài thô kệch và tính khí ngang ngạnh. Cậu không được nhìn nhận như một đứa trẻ cần được bảo vệ, mà như một “vấn đề” của xóm nghèo, một mầm mống rắc rối cần tránh xa.
Cốt truyện theo sát quá trình trưởng thành lệch lạc của Đầu Bò. Thiếu sự dạy dỗ tử tế, không có điểm tựa tinh thần, cậu dần học cách tồn tại bằng bạo lực và phản kháng. Những hành vi hung hăng của Đầu Bò không xuất phát từ bản chất ác, mà từ nhu cầu tự vệ và khát vọng được thừa nhận. Trong thế giới của cậu, mềm yếu đồng nghĩa với bị chà đạp, còn cứng rắn mới có chỗ đứng. Nguyễn Thái Hải không lý tưởng hóa nhân vật, cũng không biến cậu thành nạn nhân thuần túy, mà để Đầu Bò hiện lên với đầy đủ góc cạnh xấu xí, bướng bỉnh và đáng thương.
Bên cạnh Đầu Bò là những nhân vật phụ đại diện cho môi trường xã hội xung quanh: người lớn vô trách nhiệm, những kẻ sống bằng thói quen bạo lực, những con người cam chịu và bất lực. Không ai thực sự ác độc theo nghĩa tuyệt đối, nhưng sự thờ ơ tập thể đã góp phần đẩy một đứa trẻ đi xa hơn trên con đường sai lệch. Chính sự thiếu vắng của lòng cảm thông và trách nhiệm cộng đồng trở thành yếu tố quyết định bi kịch.
Văn phong của Nguyễn Thái Hải thẳng, gọn, không né tránh những chi tiết thô ráp của đời sống. Ngôn ngữ đời thường, đôi khi gai góc, giúp câu chuyện giữ được cảm giác thật và gần. Nhịp kể không nhanh, nhưng đủ dồn nén để người đọc cảm nhận rõ sự tích tụ của tổn thương và oán giận trong tâm lý nhân vật.
Ý nghĩa của Thằng Đầu Bò nằm ở thông điệp xã hội rõ ràng: không có đứa trẻ nào sinh ra đã hư hỏng. Khi một con người trở nên cộc cằn, bạo liệt, đó thường là kết quả của sự bỏ rơi kéo dài và thất bại của môi trường sống xung quanh. Tác phẩm buộc người đọc phải nhìn lại vai trò của gia đình, cộng đồng và xã hội trong việc hình thành nhân cách con người, đặc biệt là với những số phận yếu thế.
Đây là một cuốn sách buồn, nặng và không dễ đọc, nhưng cần thiết. Nó không an ủi, không làm dịu, mà để lại một cảm giác day dứt kéo dài, khiến người đọc phải suy nghĩ về cái giá của sự thờ ơ và những bi kịch được tạo ra từ chính đời sống bình thường hằng ngày.
