Văn Minh Vật Chất Của Người Việt của Phan Cẩm Thượng là một công trình nghiên cứu văn hóa mang chiều sâu học thuật hiếm thấy, đồng thời vẫn giữ được giọng văn gần gũi, sinh động. Cuốn sách không tiếp cận lịch sử dân tộc từ các triều đại, chiến tranh hay sự kiện chính trị quen thuộc, mà đi vào đời sống thường ngày của người Việt qua những gì cụ thể, hữu hình và tưởng như rất đỗi bình thường: nhà ở, trang phục, công cụ lao động, đồ dùng sinh hoạt, cách ăn uống, phương tiện đi lại, cùng vô vàn vật dụng gắn liền với nhịp sống làng xã.
Phan Cẩm Thượng là một nhà nghiên cứu mỹ thuật và văn hóa có nền tảng học thuật vững chắc, vì thế cách ông quan sát và lý giải thế giới vật chất của người Việt luôn gắn với tư duy thẩm mỹ, lịch sử và xã hội học. Trong cuốn sách này, vật chất không đơn thuần là đồ vật, mà là kết tinh của điều kiện tự nhiên, hoàn cảnh lịch sử, tâm lý cộng đồng và hệ giá trị văn hóa. Từ mái nhà tranh, chiếc áo nâu, cái cày, cái bừa, cho đến bát nước mắm, chum tương, đôi quang gánh, tất cả đều được đặt trong mối quan hệ với môi trường sống nhiệt đới, nền kinh tế nông nghiệp lúa nước và cấu trúc xã hội làng quê lâu đời.
Một điểm nổi bật của Văn Minh Vật Chất Của Người Việt nằm ở cách tác giả cho thấy sự linh hoạt, thích nghi và sáng tạo của người Việt trong việc tổ chức đời sống vật chất. Những giải pháp tưởng như đơn giản – nhà thấp để chống gió bão, vật liệu nhẹ để phù hợp khí hậu nóng ẩm, đồ dùng đa năng để tiết kiệm công sức và tài nguyên – đều phản ánh một nền văn minh thực tiễn, không phô trương nhưng bền bỉ. Qua đó, người đọc có thể nhận ra một triết lý sống ẩn sâu: sự hài hòa với tự nhiên, tính tiết chế, và khả năng dung hòa giữa cái đẹp và cái tiện dụng.
Cuốn sách cũng giúp giải mã nhiều nét văn hóa tưởng đã quen thuộc nhưng ít khi được lý giải một cách hệ thống. Vì sao người Việt chuộng không gian sống mở nhưng vẫn coi trọng tính riêng tư? Vì sao ẩm thực Việt thiên về sự cân bằng, ít cực đoan? Vì sao đồ dùng truyền thống thường nhỏ gọn, linh hoạt, dễ di chuyển? Những câu trả lời được Phan Cẩm Thượng trình bày bằng lập luận chặt chẽ, dẫn chứng phong phú, kết hợp kiến thức khảo cổ, dân tộc học và mỹ thuật học.
Không chỉ mang giá trị nghiên cứu, Văn Minh Vật Chất Của Người Việt còn gợi mở cho người đọc cái nhìn mới về bản sắc dân tộc trong bối cảnh hiện đại. Khi xã hội ngày càng chịu tác động của đô thị hóa và toàn cầu hóa, việc hiểu rõ nền tảng văn minh vật chất truyền thống giúp ta ý thức hơn về những gì đang mất đi, những gì cần được bảo tồn, và những giá trị nào có thể tiếp tục được chuyển hóa để phù hợp với đời sống đương đại.
Với lối viết giàu thông tin nhưng không khô khan, cuốn sách phù hợp cho nhiều đối tượng: người nghiên cứu văn hóa, sinh viên các ngành khoa học xã hội, kiến trúc, mỹ thuật, cũng như độc giả phổ thông yêu thích tìm hiểu về lịch sử và đời sống người Việt. Đây là một tác phẩm giúp người đọc hiểu dân tộc mình không qua những điều lớn lao, mà qua chính những vật dụng thân thuộc đã đồng hành cùng bao thế hệ.
