Trai Nước Nam Làm Gì? của Hoàng Đạo Thúy là một tác phẩm mang tinh thần khai trí và cổ vũ hành động rất rõ nét, ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX đang đứng trước nhiều khủng hoảng về văn hóa, đạo đức và ý thức dân tộc. Cuốn sách không phải tiểu thuyết hay hồi ký, mà là một dạng luận bàn – kêu gọi, nhắm thẳng vào tầng lớp thanh niên, đặc biệt là nam giới, với câu hỏi cốt lõi: sống để làm gì và phải sống như thế nào cho xứng đáng với đất nước mình.
Không có cốt truyện theo nghĩa thông thường, Trai Nước Nam Làm Gì? được xây dựng từ các luận điểm xoay quanh vai trò, trách nhiệm và nhân cách của người trai trong xã hội. Hoàng Đạo Thúy nhìn thẳng vào thực trạng thanh niên đương thời: nhiều người buông xuôi, chạy theo hưởng thụ, thiếu lý tưởng, thiếu kỷ luật, sống mờ nhạt và vô ích giữa vận nước suy vi. Từ đó, ông đặt ra yêu cầu phải “làm người” cho đúng nghĩa trước khi nói đến việc “làm việc lớn”.
Nhân vật trung tâm của tác phẩm không phải một cá nhân cụ thể, mà là hình tượng người trai nước Nam lý tưởng – người có chí hướng, có ý thức tự rèn luyện và biết gánh vác trách nhiệm với gia đình, xã hội và quốc gia. Hoàng Đạo Thúy nhấn mạnh những phẩm chất cốt lõi như tinh thần tự lập, ý chí bền bỉ, lòng trung thực, kỷ luật cá nhân và khả năng lao động thực chất. Ông phê phán lối sống hời hợt, học để khoe mẽ, làm việc chỉ vì danh lợi, hay trông chờ vào người khác thay vì tự đứng trên đôi chân của mình.
Một mạch tư tưởng quan trọng trong sách là quan niệm về hành động. Theo Hoàng Đạo Thúy, yêu nước không nằm ở lời nói hùng hồn hay cảm xúc bốc đồng, mà thể hiện ở việc mỗi người trai biết rèn thân, luyện trí, làm tốt công việc của mình và góp phần xây dựng một xã hội lành mạnh. Hành động nhỏ nhưng bền bỉ, thiết thực và có kỷ luật mới là nền tảng cho những thay đổi lớn lao.
Về ý nghĩa, Trai Nước Nam Làm Gì? không chỉ phản ánh tinh thần cải cách, tự cường của một thế hệ trí thức trước Cách mạng, mà còn giữ nguyên giá trị gợi suy nghĩ cho người đọc hôm nay. Những câu hỏi Hoàng Đạo Thúy đặt ra về mục đích sống, trách nhiệm cá nhân và thái độ trước vận mệnh chung vẫn còn tính thời sự. Cuốn sách nhắc nhở rằng sự trưởng thành của một xã hội bắt đầu từ sự trưởng thành của từng con người cụ thể.
Đây là một tác phẩm ngắn gọn, trực diện, đôi chỗ nghiêm khắc, nhưng chứa đựng một tinh thần chân thành và cấp thiết. Với người đọc hiện đại, Trai Nước Nam Làm Gì? có thể xem như một lời đối thoại thẳng thắn từ quá khứ, buộc mỗi người phải tự hỏi mình đã và đang sống ra sao trong dòng chảy của thời đại.
