Trí Nhớ Suy Tàn của Nguyễn Bình Phương là một tác phẩm văn xuôi tiêu biểu cho thế giới nghệ thuật đặc thù mà ông kiên trì theo đuổi: u tối, ám ảnh, giàu chiều sâu triết luận và luôn đặt con người trong trạng thái bất ổn về tinh thần. Cuốn sách không kể một câu chuyện theo trật tự thời gian quen thuộc, mà vận hành như một dòng chảy ký ức rạn nứt, nơi quá khứ, hiện tại và những mảnh vỡ vô thức liên tục chồng lấn lên nhau.
Ngay từ nhan đề, Trí Nhớ Suy Tàn đã gợi ra một trung tâm tư tưởng quan trọng của tác phẩm: ký ức không còn là nơi lưu giữ sự thật ổn định, mà trở thành một vùng đất mong manh, dễ biến dạng, dễ bị xâm thực bởi thời gian, ám ảnh và tội lỗi. Trong thế giới ấy, con người không chỉ mất dần khả năng nhớ, mà còn đánh mất điểm tựa để xác định bản thân mình là ai.
Nguyễn Bình Phương xây dựng nhân vật bằng những nét phác mờ, không hoàn chỉnh. Họ hiện diện nhiều hơn qua trạng thái tinh thần hơn là hành động cụ thể. Nhân vật thường sống trong hồi tưởng, trong những đoạn ký ức đứt gãy, nơi sự thật và tưởng tượng không còn ranh giới rõ rệt. Những gì đã xảy ra, những gì chỉ được nhớ lại, hay những gì bị bóp méo bởi nỗi ám ảnh cá nhân đều tồn tại song song, khiến thực tại trở nên chập chờn và khó nắm bắt.
Không gian trong Trí Nhớ Suy Tàn mang màu sắc quen thuộc của văn chương Nguyễn Bình Phương: làng quê, núi rừng, những địa điểm gắn với chiến tranh và hậu chiến, nhưng tất cả đều được phủ lên một lớp sương mờ tâm lý. Cảnh vật không chỉ để nhìn, mà để cảm, để phản chiếu trạng thái suy kiệt bên trong con người. Thiên nhiên, con người và ký ức hòa lẫn vào nhau, tạo nên một thế giới nơi mọi thứ đều có thể tan rã bất cứ lúc nào.
Về mặt nghệ thuật, cuốn sách cho thấy rõ lối viết giàu tính thử nghiệm. Cấu trúc truyện phi tuyến, nhiều đoạn rời, nhiều lớp giọng kể đan xen khiến người đọc không thể tiếp cận tác phẩm theo lối đọc thông thường. Câu văn lúc ngắn, lạnh, lúc kéo dài, mơ hồ, như chính nhịp vận động bất ổn của trí nhớ. Tác giả không giải thích, không dẫn đường, mà để người đọc tự lần mò trong mê cung chữ nghĩa, tự kết nối những mảnh vỡ để hình thành cách hiểu của riêng mình.
Chiều sâu của Trí Nhớ Suy Tàn nằm ở những suy tư về hậu quả tinh thần của chiến tranh và bạo lực. Chiến tranh trong tác phẩm không còn là sự kiện lịch sử cụ thể, mà trở thành một bóng đen kéo dài, xâm nhập vào đời sống tinh thần con người, làm xói mòn ký ức, làm méo mó cảm xúc và phá vỡ khả năng sống bình thường. Sự suy tàn của trí nhớ cũng đồng nghĩa với sự suy tàn của bản sắc, của khả năng đối diện với quá khứ và hòa giải với chính mình.
Trí Nhớ Suy Tàn không phải là cuốn sách dễ đọc, cũng không mang lại cảm giác an ủi. Giá trị của nó nằm ở trải nghiệm đối diện với sự mơ hồ, với những khoảng trống không thể lấp đầy. Đây là một tác phẩm dành cho những người đọc sẵn sàng bước vào vùng tối của ý thức, nơi văn chương không đưa ra câu trả lời, mà buộc con người phải nhìn thẳng vào sự đổ vỡ và mong manh của chính ký ức mình.
