Hà Nội Lầm Than là tác phẩm phóng sự tiêu biểu của Trọng Lang, ghi lại một bức tranh gai góc và trần trụi về đời sống đô thị Hà Nội những năm trước Cách mạng. Không né tránh, không làm mềm hiện thực, Trọng Lang đi thẳng vào những ngõ tối của xã hội để phơi bày cảnh nghèo đói, bóc lột và suy đồi đạo đức trong một thành phố đang bị thực dân chi phối.
Tác phẩm thuộc dòng văn học hiện thực phê phán, cùng mạch với những cây bút như Vũ Trọng Phụng hay Ngô Tất Tố, nhưng vẫn mang giọng điệu riêng. Nếu Vũ Trọng Phụng sắc lạnh và trào lộng, Ngô Tất Tố thiên về nỗi thống khổ của nông thôn, thì Trọng Lang chọn cách quan sát trực diện đời sống thành thị, nơi tầng lớp lao động nghèo phải vật lộn từng ngày để tồn tại.
Trong Hà Nội Lầm Than, người đọc bắt gặp hình ảnh những xóm lao động chen chúc, những kiếp người sống lay lắt trong cảnh thiếu ăn thiếu mặc, những thân phận bị dồn ép đến mức đánh mất cả nhân phẩm. Tác giả không chỉ mô tả hoàn cảnh vật chất khốn cùng mà còn chỉ ra nguyên nhân xã hội đằng sau: sự phân hóa giàu nghèo, bộ máy cai trị bất công và lối sống hưởng lạc của một bộ phận thị dân.
Điểm mạnh của tác phẩm nằm ở chất liệu hiện thực sống động. Trọng Lang viết như một người trong cuộc, từng chứng kiến và thâm nhập vào môi trường mình phản ánh. Lối viết giàu chi tiết, nhiều đoạn đối thoại trực tiếp khiến câu chuyện mang hơi thở của đời sống. Đó không phải là những trang văn được trau chuốt cầu kỳ, mà là những ghi chép sắc sảo, có phần khô ráp, nhưng giàu sức tố cáo.
Dẫu phơi bày mặt tối, Hà Nội Lầm Than không hoàn toàn chìm trong tuyệt vọng. Ẩn dưới những trang viết gay gắt là sự cảm thông dành cho người nghèo và niềm trăn trở về tương lai xã hội. Chính tinh thần ấy khiến tác phẩm vượt khỏi khuôn khổ một bản tường thuật đơn thuần để trở thành tiếng nói xã hội có ý nghĩa.
Trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại, Hà Nội Lầm Than giữ vị trí quan trọng như một tài liệu văn học về đô thị thời thuộc địa. Nó góp phần khắc họa diện mạo Hà Nội không chỉ với vẻ hào hoa, mà còn với những góc khuất nặng nề ít được nhắc đến.
Đọc Hà Nội Lầm Than hôm nay, người ta không chỉ thấy một Hà Nội của quá khứ, mà còn nhận ra sức mạnh của văn chương khi dám nhìn thẳng vào hiện thực. Tác phẩm là minh chứng cho vai trò của nhà văn như một chứng nhân thời đại, người dùng ngòi bút để soi rọi những vùng tối của xã hội.
