Người Tỉnh Nói Chuyện Mộng Du của Mạc Ngôn là một tác phẩm mang tính tự thuật – tiểu luận – đối thoại, nơi nhà văn Nobel phơi bày quan niệm sáng tác, trải nghiệm đời sống và cách ông nhìn thế giới thông qua lăng kính vừa tỉnh táo vừa huyễn hoặc. Cuốn sách không phải tiểu thuyết hư cấu theo nghĩa quen thuộc, mà là tập hợp những bài nói chuyện, bài viết và suy tư của Mạc Ngôn về văn chương, con người và hiện thực Trung Quốc đương đại.
Nhân vật trung tâm của tác phẩm chính là Mạc Ngôn với tư cách người kể chuyện và người suy tư. Ông xuất hiện như một “người tỉnh” – ý thức rất rõ về xã hội, lịch sử, quyền lực, thân phận con người – nhưng lại lựa chọn cách “nói chuyện mộng du”, tức là dùng ngôn ngữ phóng đại, ẩn dụ, hoang đường và đôi khi nghịch dị để tiếp cận sự thật. Bên cạnh cái tôi tác giả, cuốn sách còn nhắc tới nhiều nhân vật khác: nhà văn, nông dân, người làng Cao Mật, những con người bình thường đã đi vào ký ức và trở thành chất liệu cho văn chương của ông.
Cốt lõi của Người Tỉnh Nói Chuyện Mộng Du nằm ở hành trình lý giải cách một nhà văn hình thành thế giới sáng tác. Mạc Ngôn kể về tuổi thơ nghèo đói, ký ức nông thôn, chiến tranh, cải cách xã hội, và cách những trải nghiệm ấy biến thành văn chương. Ông phân tích việc viết không chỉ là kể chuyện, mà là tái cấu trúc hiện thực bằng trí tưởng tượng, nơi sự thật không nằm ở bề mặt mà ở cảm xúc, ám ảnh và ký ức tập thể. Các bài viết trong sách không liên kết bằng cốt truyện, mà bằng dòng tư tưởng nhất quán về vai trò của nhà văn trước hiện thực.
Một trục tư tưởng quan trọng của tác phẩm là mối quan hệ giữa tỉnh táo và mê mộng. Mạc Ngôn cho rằng nhà văn phải đủ tỉnh để không bị cuốn theo tuyên truyền hay đạo đức giả, nhưng cũng phải dám “mộng du” để vượt qua giới hạn của hiện thực tầm thường. Chính trạng thái nửa tỉnh nửa mê ấy tạo nên thứ văn chương có khả năng chạm tới bản chất sâu xa của con người, nơi cái xấu, cái ác, cái buồn cười và cái bi thảm cùng tồn tại.
Giọng văn trong Người Tỉnh Nói Chuyện Mộng Du vừa thẳng thắn vừa giễu nhại. Mạc Ngôn không thần thánh hóa nghề viết, cũng không né tránh những mâu thuẫn, nghi vấn và chỉ trích xoay quanh bản thân ông. Nhiều đoạn thể hiện rõ sự tự trào, đôi khi cay đắng, đôi khi hài hước, cho thấy một nhà văn ý thức rất rõ về vị trí của mình trong xã hội và trong lịch sử văn học.
Ý nghĩa của cuốn sách nằm ở giá trị khai mở tư duy về sáng tạo. Người Tỉnh Nói Chuyện Mộng Du giúp người đọc hiểu sâu hơn thế giới nghệ thuật của Mạc Ngôn, đồng thời đặt ra câu hỏi lớn về trách nhiệm và tự do của nhà văn. Tác phẩm không đưa ra công thức viết văn, mà gợi mở một thái độ sống và viết: dám nhìn thẳng vào hiện thực, nhưng không chấp nhận bị hiện thực trói buộc hoàn toàn.
Đây là cuốn sách phù hợp với những ai muốn bước vào hậu trường của văn chương Mạc Ngôn, nơi sự tỉnh táo và mộng tưởng va chạm nhau để tạo nên một giọng nói độc đáo, khó trộn lẫn trong văn học đương đại.
