Kép Tư Bền trong bộ sách Việt Nam Danh Tác là một truyện ngắn tiêu biểu của Nguyễn Công Hoan, nhà văn xuất sắc của dòng văn học hiện thực phê phán Việt Nam giai đoạn 1930–1945. Tác phẩm nổi bật bởi tiếng cười chua chát, phơi bày nghịch lý trớ trêu giữa sân khấu và đời sống, giữa vai diễn và thân phận thật của con người trong xã hội cũ.
Nhân vật chính là Tư Bền – một kép hát chuyên đóng vai hài trên sân khấu. Trong lúc anh đang biểu diễn, nhận nhiệm vụ phải chọc cười khán giả, thì ở hậu trường, mẹ anh hấp hối rồi qua đời. Bi kịch riêng tư ập đến đúng vào thời điểm anh phải làm tròn “bổn phận” nghề nghiệp: khiến thiên hạ cười. Tư Bền buộc phải nén đau thương, tiếp tục diễn trọn vai hề giữa tiếng vỗ tay tán thưởng, trong khi nước mắt và nỗi xót xa bị kìm chặt phía sau lớp hóa trang.
Tình huống truyện được xây dựng ngắn gọn nhưng có sức công phá mạnh. Chỉ một nghịch cảnh ấy đã đủ lột tả thân phận nhỏ bé của người nghệ sĩ trong xã hội thực dân nửa phong kiến. Họ không có quyền dừng lại vì nỗi đau riêng, không được phép sống thật với cảm xúc cá nhân. Sự đối lập giữa tiếng cười ngoài sân khấu và bi kịch sau cánh gà tạo nên hiệu ứng trào phúng sâu cay.
Nguyễn Công Hoan không cần những lời bình luận trực tiếp. Ông để cho hoàn cảnh tự bộc lộ tính phi lý của xã hội. Khán giả say mê với vai hề mà không hề biết – hoặc không hề quan tâm – đến nỗi đau của người diễn. Qua đó, tác giả phê phán sự vô cảm và tính chất tàn nhẫn của một môi trường nơi con người bị buộc phải hy sinh cảm xúc cá nhân cho miếng cơm manh áo.
Giọng văn của Nguyễn Công Hoan sắc sảo, giàu kịch tính. Ông đặc biệt thành công trong việc tạo dựng tình huống “trớ trêu đến tàn nhẫn” – kiểu tình huống làm bật lên tiếng cười mà phía sau là nước mắt. Cái cười trong Kép Tư Bền không hề nhẹ nhàng; nó khiến người đọc chùng xuống khi nhận ra sự éo le của số phận.
Tác phẩm vì thế vừa mang giá trị hiện thực, vừa có chiều sâu nhân đạo. Nguyễn Công Hoan không chỉ tố cáo xã hội đã đẩy con người vào nghịch cảnh, mà còn bày tỏ niềm cảm thông với những phận người phải gồng mình sống trái với cảm xúc thật. Kép Tư Bền đến nay vẫn giữ nguyên sức ám ảnh bởi câu hỏi lặng lẽ: phía sau mỗi tiếng cười rộn rã, có khi nào là một nỗi đau không ai nhìn thấy.
