Ngược Dòng Nước Lũ của Ma Văn Kháng là một tiểu thuyết giàu chất hiện thực, phản ánh trực diện những va đập dữ dội giữa con người và hoàn cảnh trong giai đoạn xã hội nhiều biến động. Tác phẩm không xây dựng những tình huống phi thường hay kịch tính bề mặt, mà tập trung vào số phận của những con người bình thường, buộc phải sống, lựa chọn và giữ gìn nhân cách giữa “dòng lũ” của thời cuộc.
Ma Văn Kháng vốn được biết đến như một nhà văn có khả năng quan sát tinh tế đời sống xã hội và đặc biệt nhạy cảm với những chuyển động âm thầm trong tâm lý con người. Trong Ngược Dòng Nước Lũ, ông tiếp tục phát huy thế mạnh ấy khi đặt nhân vật vào môi trường đầy áp lực: những biến đổi về cơ chế, về lối sống, về quan hệ con người khiến các giá trị cũ bị lung lay, còn giá trị mới thì chưa kịp định hình. Dòng nước lũ ở đây không chỉ là hình ảnh ẩn dụ của hoàn cảnh khắc nghiệt, mà còn tượng trưng cho sự xô đẩy của lợi ích, quyền lực và cám dỗ.
Nhân vật trong tác phẩm thường phải đối diện với những lựa chọn khó khăn: thuận theo dòng chảy để tồn tại dễ dàng hơn, hay cố gắng “ngược dòng” để giữ lấy phẩm giá, lương tri và niềm tin cá nhân. Ma Văn Kháng không lý tưởng hóa con người; ông để nhân vật bộc lộ cả sự yếu đuối, do dự, thậm chí sai lầm. Chính điều đó làm cho họ trở nên sống động và gần gũi. Cuộc đấu tranh nội tâm, nhiều khi còn khốc liệt hơn những xung đột bên ngoài, là trục chính dẫn dắt câu chuyện.
Một điểm nổi bật của Ngược Dòng Nước Lũ là cách nhà văn khắc họa bức tranh xã hội với nhiều tầng lớp, nhiều kiểu người. Ở đó có những kẻ cơ hội nhanh chóng thích nghi với thời thế, sẵn sàng đánh đổi đạo đức để đạt lợi ích cá nhân; cũng có những con người lặng lẽ, bền bỉ, chấp nhận thiệt thòi để không phản bội những giá trị mình tin tưởng. Sự đối lập này không được thể hiện bằng giọng điệu lên án gay gắt, mà bằng cách để chính số phận và hành động của nhân vật tự nói lên tất cả.
Văn phong của Ma Văn Kháng trong tác phẩm này chậm rãi, giàu suy tư, đôi khi mang màu sắc triết lý nhưng không khô cứng. Những đoạn miêu tả tâm lý được viết kỹ lưỡng, cho thấy sự am hiểu sâu sắc của tác giả về đời sống nội tâm con người. Ngôn ngữ giản dị, đời thường, nhưng hàm chứa nhiều lớp ý nghĩa, khiến người đọc dễ dàng đồng cảm và suy ngẫm.
Ngược Dòng Nước Lũ không chỉ là câu chuyện về một giai đoạn xã hội cụ thể, mà còn là tác phẩm bàn về bản lĩnh sống của con người trước nghịch cảnh. Cuốn sách gợi ra câu hỏi cốt lõi: khi bị cuốn vào dòng chảy mạnh mẽ của thời cuộc, con người sẽ chọn trôi theo hay dám đi ngược lại để giữ mình. Chính chiều sâu nhân văn ấy khiến tác phẩm của Ma Văn Kháng vẫn giữ được sức nặng lâu dài, đặc biệt với những ai quan tâm đến số phận cá nhân trong mối quan hệ phức tạp với xã hội.
