Xã Hội Việt Nam Từ Thế Kỷ XVII của Nguyễn Trọng Phấn là một công trình nghiên cứu lịch sử – xã hội có giá trị, tập trung soi chiếu cấu trúc và đời sống của xã hội Việt Nam trong một giai đoạn chuyển biến quan trọng nhưng lâu nay ít được nhìn nhận một cách hệ thống. Thế kỷ XVII không chỉ là quãng thời gian phân tranh Trịnh – Nguyễn, mà còn là thời kỳ xã hội Việt Nam âm thầm biến đổi sâu sắc từ bên trong, đặt nền móng cho nhiều đặc điểm kéo dài sang các thế kỷ sau.
Tác giả tiếp cận xã hội Việt Nam thế kỷ XVII như một chỉnh thể đa tầng, trong đó chính trị, kinh tế, làng xã, tôn giáo và đời sống tinh thần gắn bó chặt chẽ với nhau. Thay vì chỉ tập trung vào các sự kiện lớn hay các thế lực cầm quyền, Nguyễn Trọng Phấn dành nhiều dung lượng phân tích đời sống thường nhật của người dân: từ cấu trúc làng xã, quan hệ ruộng đất, chế độ tô thuế, cho đến sinh hoạt tín ngưỡng và phong tục tập quán. Qua đó, xã hội Việt Nam hiện lên không phải như một bức tranh tĩnh, mà là một không gian đang vận động, thích nghi và tự điều chỉnh trước những biến động thời cuộc.
Một điểm nổi bật của Xã Hội Việt Nam Từ Thế Kỷ XVII là việc đặt xã hội Việt Nam trong bối cảnh giao lưu khu vực và quốc tế. Sự xuất hiện của thương nhân phương Tây, hoạt động truyền giáo, sự phát triển của các đô thị – thương cảng như Hội An đã tạo ra những xung lực mới, tác động đến kinh tế, tư tưởng và quan hệ xã hội. Nguyễn Trọng Phấn cho thấy thế kỷ XVII không hề khép kín hay “bế quan” như một số hình dung đơn giản, mà là giai đoạn Việt Nam bắt đầu tiếp xúc ngày càng rõ nét với thế giới bên ngoài.
Cuốn sách cũng phân tích kỹ những mâu thuẫn nội tại của xã hội đương thời: sự phân hóa giàu nghèo trong làng xã, áp lực thuế khóa, sự suy yếu dần của trật tự Nho giáo truyền thống trước những thay đổi kinh tế và tín ngưỡng. Những mâu thuẫn này không bùng nổ ngay, nhưng tích tụ âm thầm, trở thành tiền đề cho các biến động xã hội lớn hơn trong các thế kỷ XVIII và XIX.
Về mặt học thuật, Nguyễn Trọng Phấn sử dụng nguồn tư liệu phong phú, kết hợp giữa chính sử, địa chí, gia phả và các ghi chép của người nước ngoài. Văn phong chặt chẽ, điềm tĩnh, mang tinh thần nghiên cứu nghiêm túc nhưng không quá nặng nề, giúp người đọc dễ theo dõi các lập luận và kết luận của tác giả. Cuốn sách vì thế phù hợp không chỉ với giới nghiên cứu, sinh viên lịch sử, mà còn với những độc giả muốn hiểu sâu hơn về nền tảng xã hội của Việt Nam thời trung đại muộn.
Xã Hội Việt Nam Từ Thế Kỷ XVII mang lại một cái nhìn toàn diện và nhiều chiều về xã hội Việt Nam trong giai đoạn bản lề. Qua những phân tích cẩn trọng và giàu chiều sâu, cuốn sách giúp người đọc nhận ra rằng nhiều đặc điểm của xã hội Việt Nam hiện đại đã manh nha hình thành từ rất sớm, trong những biến chuyển âm thầm nhưng bền bỉ của thế kỷ XVII.
