Cải Cách Hồ Quý Ly của Phan Đăng Thanh & Trương Thị Hòa là một công trình nghiên cứu lịch sử nghiêm cẩn, tập trung nhìn lại nhân vật Hồ Quý Ly và những cải cách gây nhiều tranh cãi trong giai đoạn cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV trong Lịch Sử Việt Nam. Thay vì tiếp cận Hồ Quý Ly qua lăng kính định kiến lâu đời coi ông như nguyên nhân trực tiếp dẫn đến sự sụp đổ của nhà Hồ, cuốn sách lựa chọn cách đọc thận trọng, đặt các cải cách ấy vào bối cảnh lịch sử cụ thể để đánh giá công bằng hơn.
Trọng tâm của Cải Cách Hồ Quý Ly nằm ở việc hệ thống hóa và phân tích toàn diện các chính sách cải cách trên nhiều lĩnh vực: chính trị, kinh tế, quân sự, giáo dục và xã hội. Các tác giả cho thấy Hồ Quý Ly không phải là một nhà cầm quyền hành động bộc phát, mà là người có tầm nhìn cải tổ rõ rệt, nhằm giải quyết những khủng hoảng tích tụ kéo dài từ cuối thời Trần. Tình trạng quý tộc lũng đoạn, tài chính kiệt quệ, ruộng đất tập trung và kỷ cương xã hội suy đồi chính là bối cảnh thúc đẩy những biện pháp mạnh tay, thậm chí cực đoan.
Một trong những điểm đáng chú ý của cuốn sách là cách phân tích cải cách tiền tệ, ruộng đất và hành chính của Hồ Quý Ly. Việc phát hành tiền giấy, hạn điền, cải tổ bộ máy quan lại hay siết chặt kỷ luật xã hội đều được đặt trong mối liên hệ với yêu cầu xây dựng một nhà nước trung ương tập quyền. Dưới góc nhìn này, nhiều chính sách từng bị coi là “phi thực tế” hoặc “phản truyền thống” lại hiện lên như những nỗ lực sớm nhằm hiện đại hóa cấu trúc nhà nước phong kiến Việt Nam.
Phan Đăng Thanh & Trương Thị Hòa cũng không né tránh những hạn chế và thất bại của các cải cách. Cuốn sách chỉ ra rằng, dù có tư duy đổi mới, Hồ Quý Ly đã triển khai cải cách trong bối cảnh xã hội chưa đủ điều kiện tiếp nhận, đồng thời thiếu sự đồng thuận từ tầng lớp tinh hoa và dân chúng. Việc cải cách diễn ra quá nhanh, quá gấp, lại gắn liền với biện pháp cưỡng chế đã khiến nhiều chính sách phản tác dụng, làm gia tăng bất ổn thay vì củng cố nền tảng quốc gia.
Một giá trị quan trọng khác của Cải Cách Hồ Quý Ly là nỗ lực tách bạch giữa cải cách nội tại và nguyên nhân ngoại xâm. Các tác giả lập luận rằng sự thất bại của nhà Hồ không thể quy giản hoàn toàn vào các chính sách cải cách, mà còn chịu tác động mạnh từ bối cảnh khu vực và tham vọng xâm lược của nhà Minh. Cách tiếp cận này giúp người đọc nhìn nhận lịch sử một cách đa chiều hơn, tránh lối quy kết đơn giản và phiến diện.
Về phương pháp, cuốn sách sử dụng nhiều tư liệu sử học, đối chiếu giữa chính sử và các nghiên cứu hiện đại, đồng thời giữ giọng văn tương đối mạch lạc, dễ theo dõi dù đề tài mang tính học thuật. Các luận điểm được trình bày có hệ thống, chú trọng lập luận hơn là cảm tính, tạo nền tảng cho việc đánh giá lại một giai đoạn lịch sử nhiều tranh cãi.
Cải Cách Hồ Quý Ly không nhằm minh oan hay thần thánh hóa nhân vật lịch sử, mà hướng tới việc hiểu đúng vai trò và giới hạn của cải cách trong bối cảnh cụ thể. Cuốn sách gợi ra một cách nhìn tỉnh táo về đổi mới và cải tổ: cải cách dù cần thiết đến đâu cũng luôn phải đối diện với sức ỳ của truyền thống, điều kiện xã hội và những ràng buộc lịch sử khó vượt qua. Với những ai quan tâm đến lịch sử Việt Nam trung đại và vấn đề cải cách, đây là một tác phẩm có giá trị tham khảo và suy ngẫm lâu dài.
