Cái Tôi Và Cái Nó của Sigmund Freud là một trong những tác phẩm then chốt của phân tâm học, nơi ông trình bày rõ ràng và hệ thống nhất mô hình cấu trúc tâm lý con người. Nếu các công trình trước đó tập trung vào vô thức và giấc mơ, thì cuốn sách này đánh dấu bước chuyển quan trọng: Freud không chỉ hỏi “vô thức hoạt động thế nào”, mà còn đi sâu vào việc lý giải cách toàn bộ đời sống tâm thần được tổ chức, xung đột và vận hành trong mỗi con người.
Trung tâm của Cái Tôi Và Cái Nó là mô hình ba thành phần: cái Nó, cái Tôi và cái Siêu Tôi. Freud cho rằng con người không phải một chỉnh thể thống nhất, mà là kết quả của sự căng thẳng liên tục giữa các lực tâm lý khác nhau. Cái Nó đại diện cho phần bản năng nguyên sơ, nơi trú ngụ của những ham muốn vô thức, đặc biệt là dục năng và xung năng gây hấn. Nó vận hành theo nguyên tắc khoái cảm, luôn tìm cách thỏa mãn ngay lập tức, bất chấp thực tế hay chuẩn mực đạo đức.
Đối lập và đồng thời trung gian giữa cái Nó và thế giới bên ngoài là cái Tôi. Freud mô tả cái Tôi như phần ý thức và tiền ý thức, có nhiệm vụ điều tiết các ham muốn bản năng sao cho phù hợp với thực tại. Cái Tôi vận hành theo nguyên tắc thực tế, luôn phải thương lượng giữa yêu cầu mãnh liệt của cái Nó, sức ép từ môi trường xã hội và sự giám sát khắt khe của cái Siêu Tôi. Trong cách nhìn của Freud, cái Tôi không phải “chủ nhân” tuyệt đối của tâm trí, mà là một thực thể mong manh, thường xuyên bị giằng xé.
Cái Siêu Tôi là thành phần đại diện cho các chuẩn mực đạo đức, lý tưởng và lệnh cấm mà cá nhân tiếp nhận từ xã hội, đặc biệt thông qua cha mẹ và quá trình giáo dục. Nó đóng vai trò như một “quan tòa nội tâm”, khen thưởng bằng cảm giác tự hào và trừng phạt bằng cảm giác tội lỗi. Freud cho thấy nhiều xung đột tâm lý không xuất phát trực tiếp từ hiện thực, mà từ sự va chạm giữa ham muốn của cái Nó và sự nghiêm khắc của cái Siêu Tôi, trong khi cái Tôi phải đứng ra gánh chịu hậu quả.
Một nội dung quan trọng khác của Cái Tôi Và Cái Nó là sự mở rộng khái niệm vô thức. Freud không còn xem vô thức chỉ thuộc về cái Nó, mà cho rằng cả cái Tôi và cái Siêu Tôi cũng có những phần vô thức. Điều này làm sâu sắc thêm nhận thức về con người: ngay cả những phán đoán đạo đức hay quyết định tưởng chừng rất lý trí cũng có thể bị chi phối bởi những động lực nằm ngoài ý thức.
Cuốn sách cũng đào sâu mối liên hệ giữa cấu trúc tâm lý và cảm giác lo âu. Theo Freud, lo âu là tín hiệu cho thấy cái Tôi đang bị đe dọa, είτε từ thế giới bên ngoài, từ xung năng của cái Nó, hay từ sự trừng phạt của cái Siêu Tôi. Để tự bảo vệ, cái Tôi phát triển các cơ chế phòng vệ, như dồn nén, phủ nhận hay hợp lý hóa. Những cơ chế này vừa giúp con người tồn tại, vừa có thể trở thành nguồn gốc của rối loạn tâm lý khi bị sử dụng cứng nhắc.
Về giọng văn, Cái Tôi Và Cái Nó mang tính lý luận cao, đậm chất triết học và đòi hỏi người đọc phải tập trung. Tuy không dễ tiếp cận, nhưng đây là tác phẩm giúp hệ thống hóa tư tưởng của Freud một cách cô đọng và có ảnh hưởng sâu rộng đến tâm lý học, triết học, văn học và khoa học xã hội.
Cái Tôi Và Cái Nó không chỉ là một cuốn sách lý thuyết, mà là một cách nhìn mới về con người: con người không hoàn toàn tự do, cũng không hoàn toàn bị chi phối, mà luôn sống trong trạng thái thương lượng âm thầm giữa bản năng, lý trí và đạo đức. Chính trong sự căng thẳng ấy, đời sống tâm thần được hình thành và bộc lộ.
