Cánh Đồng Hoang của Nguyễn Quang Sáng là một tác phẩm văn học giàu sức ám ảnh, khắc họa chiến tranh từ một lát cắt rất khác: không phải những trận đánh lớn hay những chiến công được ghi danh, mà là cuộc sống trần trụi, bền bỉ và đầy hiểm nguy của con người giữa vùng đất hoang vu ngập nước, bom đạn và cái chết rình rập từng ngày. Tác phẩm gắn liền với bối cảnh Đồng Tháp Mười trong những năm kháng chiến chống Mỹ, nơi thiên nhiên và chiến tranh hòa vào nhau, tạo thành một không gian vừa rộng lớn vừa ngột ngạt.
Trung tâm của Cánh Đồng Hoang là hình ảnh một gia đình nông dân – du kích sống giữa cánh đồng mênh mông, không nhà cửa cố định, không làng xóm che chở. Họ vừa sản xuất, vừa chiến đấu, vừa nuôi con giữa bom pháo, trực thăng và các cuộc càn quét liên miên. Cuộc sống ấy tưởng chừng mong manh, nhưng lại được duy trì bằng một ý chí sống và ý chí kháng cự đáng kinh ngạc. Ở đây, chiến tranh không chỉ là đối đầu quân sự, mà là cuộc thử thách kéo dài với lòng gan góc, sự tỉnh táo và khả năng thích nghi của con người.
Nguyễn Quang Sáng xây dựng tác phẩm bằng lối kể giản dị, ít tô vẽ, nhưng mỗi chi tiết đều mang sức nặng. Cánh đồng không chỉ là bối cảnh, mà trở thành một nhân vật đặc biệt: vừa che chở con người, vừa phơi bày họ trước hiểm nguy. Những lùm cỏ, con rạch, vũng nước, bầu trời thấp đầy tiếng máy bay đều góp phần tạo nên cảm giác căng thẳng thường trực. Không có ranh giới rõ rệt giữa đời sống thường ngày và cái chết, giữa sinh hoạt gia đình và chiến tranh.
Điểm đặc sắc của Cánh Đồng Hoang nằm ở cách tác giả khắc họa con người trong chiến tranh mà không lý tưởng hóa. Các nhân vật không phải anh hùng theo nghĩa sử thi, họ sợ hãi, lo lắng, yêu thương con, bám víu vào nhau để tồn tại. Chính sự “đời thường” ấy lại làm nổi bật tinh thần bất khuất và sự lựa chọn dấn thân. Khi đối diện kẻ thù, họ không chỉ chiến đấu vì lý tưởng lớn lao, mà còn để bảo vệ sự sống mong manh của gia đình mình.
Tác phẩm cũng cho thấy chiến tranh đã xâm nhập sâu đến mức nào vào đời sống cá nhân. Một đứa trẻ sinh ra giữa bom đạn, tiếng súng trở thành âm thanh quen thuộc, cái chết hiện diện như một khả năng luôn kề bên. Thế nhưng, trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, tình cảm gia đình vẫn hiện lên bền chặt và lặng lẽ, trở thành điểm tựa tinh thần quan trọng nhất. Chính tình cảm đó giúp con người không bị chiến tranh làm cho khô cằn, vô cảm.
Về mặt nghệ thuật, Cánh Đồng Hoang mang đậm phong cách Nguyễn Quang Sáng: chắc tay, tiết chế, thiên về miêu tả hành động và hoàn cảnh hơn là phân tích tâm lý dài dòng. Cách viết này tạo nhịp điệu nhanh, gọn, phù hợp với không khí căng thẳng của tác phẩm, đồng thời để lại nhiều khoảng trống cho người đọc tự cảm nhận và suy ngẫm.
Cánh Đồng Hoang không chỉ là một tác phẩm viết về chiến tranh, mà còn là bức chân dung sâu sắc về con người Việt Nam trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất. Đó là sự kết hợp giữa sự mong manh và bền bỉ, giữa đời sống bình dị và tinh thần chiến đấu âm thầm, khiến tác phẩm giữ được sức sống lâu dài trong văn học Việt Nam hiện đại.
