Những Bài Học Lịch Sử: Hồ Quí Ly – Mạc Đăng Dung của Lê Văn Hòe là một công trình viết về lịch sử theo hướng suy ngẫm và đối thoại, không dừng ở việc kể lại sự kiện mà tập trung lý giải những lựa chọn mang tính bước ngoặt của hai nhân vật gây nhiều tranh luận bậc nhất trong lịch sử Việt Nam trung đại. Thông qua Hồ Quí Ly và Mạc Đăng Dung, tác giả đặt ra vấn đề cốt lõi: khi đứng trước khủng hoảng của thời đại, đâu là ranh giới giữa cải cách, đoạt quyền và trách nhiệm lịch sử.
Cuốn sách không tiếp cận Hồ Quí Ly và Mạc Đăng Dung bằng cái nhìn một chiều. Lê Văn Hòe ý thức rõ rằng cả hai nhân vật này đều từng bị lịch sử chính thống phê phán nặng nề, gắn với hình ảnh “soán ngôi”, “làm mất nước” hoặc “làm rối loạn cương thường”. Tuy nhiên, thay vì lặp lại những phán xét quen thuộc, tác giả lần lượt bóc tách bối cảnh lịch sử, cấu trúc quyền lực và tình trạng xã hội mà họ phải đối mặt, từ đó cho thấy những lựa chọn ấy không thể tách rời hoàn cảnh cụ thể của thời đại.
Với Hồ Quí Ly, sách tập trung phân tích một con người mang tư duy cải cách mạnh mẽ nhưng lại hành động trong một xã hội đã mục ruỗng và thiếu sự đồng thuận. Những cải cách về tiền tệ, giáo dục, quân sự, hành chính được đặt trong thế đối chiếu giữa tầm nhìn tiến bộ và cái giá chính trị phải trả. Qua đó, Hồ Quí Ly hiện lên không chỉ là kẻ tiếm quyền, mà là một nhà cải cách thất bại vì đi quá nhanh so với khả năng tiếp nhận của xã hội và không giành được lòng người.
Đối với Mạc Đăng Dung, Lê Văn Hòe khai thác hình ảnh một võ tướng xuất thân thấp nhưng từng bước nắm giữ thực quyền trong bối cảnh nhà Lê sơ suy thoái nghiêm trọng. Sự lên ngôi của họ Mạc được nhìn như kết quả của một quá trình tan rã quyền lực kéo dài, hơn là một hành động bạo đoán đơn lẻ. Tác giả đặc biệt chú ý đến cách Mạc Đăng Dung xử lý quan hệ với triều thần, với nhân dân và với ngoại bang, từ đó đặt ra câu hỏi về sự lựa chọn giữa tồn tại quốc gia và danh nghĩa chính thống.
Điểm nổi bật của Những Bài Học Lịch Sử: Hồ Quí Ly – Mạc Đăng Dung nằm ở cách tác giả rút ra các bài học mang tính khái quát mà không giáo điều. Lịch sử trong sách không phải là chuỗi đúng – sai tuyệt đối, mà là tập hợp những quyết định khó khăn, nơi mỗi lựa chọn đều kéo theo hệ quả lâu dài. Quyền lực, cải cách, lòng dân, tính chính danh và thời thế được đan cài như những yếu tố không thể tách rời khi đánh giá một nhân vật lịch sử.
Văn phong của Lê Văn Hòe rõ ràng, mạch lạc, giàu tính lập luận nhưng vẫn giữ được sự chừng mực cần thiết. Ông không cố gắng “minh oan” hoàn toàn cho Hồ Quí Ly hay Mạc Đăng Dung, mà để người đọc tự hình thành cái nhìn cân bằng hơn, vượt ra khỏi những định kiến đã ăn sâu trong sách sử truyền thống.
Những Bài Học Lịch Sử: Hồ Quí Ly – Mạc Đăng Dung phù hợp với những ai quan tâm đến lịch sử Việt Nam dưới góc nhìn phản tư, muốn hiểu sâu hơn về mối quan hệ giữa cá nhân và thời đại. Cuốn sách cho thấy rằng lịch sử không chỉ để ghi nhớ, mà còn để suy nghĩ, bởi những câu hỏi về quyền lực, cải cách và lòng người vẫn luôn mang tính thời sự trong mọi giai đoạn.
