Đấu Tố Và Cải Cách Ruộng Đất – Hồ Sơ Của Một Nhân Chứng của Hoàng Tuấn Phổ là một cuốn sách mang tính tư liệu – hồi ký đặc biệt, bởi nó được viết từ góc nhìn của người trực tiếp sống, chứng kiến và ghi chép lại một trong những giai đoạn gây nhiều tổn thương sâu sắc nhất trong lịch sử xã hội Việt Nam thế kỷ XX. Tác phẩm không nhằm tái hiện lịch sử theo lối khái quát hay lý luận, mà tập trung vào những gì đã diễn ra ở cấp độ con người, làng xã và số phận cá nhân.
Nội dung cuốn sách xoay quanh phong trào cải cách ruộng đất và các đợt đấu tố diễn ra trong thập niên 1950, thông qua các ghi chép, ký ức và hồ sơ mà tác giả thu thập được với tư cách một nhân chứng. Hoàng Tuấn Phổ không đứng ở vị trí của nhà sử học tổng hợp, mà ở vị trí người trong cuộc, chứng kiến tận mắt sự biến đổi đột ngột của đời sống nông thôn, của các mối quan hệ gia đình, họ hàng và cộng đồng.
Hình ảnh trung tâm của tác phẩm là những con người bình thường bị cuốn vào guồng máy đấu tố: địa chủ, trung nông, bần nông, cán bộ cơ sở, đội cải cách. Họ không được khắc họa như các “loại hình giai cấp” trừu tượng, mà là những cá nhân có tên tuổi, gia đình, quá khứ và mối quan hệ cụ thể. Người bị đấu tố không chỉ mất ruộng đất, mà còn mất danh dự, nhân phẩm, thậm chí mất mạng; trong khi người đi đấu tố cũng mang trong mình nỗi sợ hãi, áp lực và sự giằng xé nội tâm.
Một điểm đáng chú ý của Đấu Tố Và Cải Cách Ruộng Đất – Hồ Sơ Của Một Nhân Chứng là cách tác giả mô tả cơ chế vận hành của đấu tố ở cấp cơ sở. Những buổi họp làng, những lời buộc tội được “học thuộc”, sự ép buộc phải khai thêm tội, phải “nâng mức” sai phạm… được kể lại một cách cụ thể, lạnh lùng. Chính sự chi tiết này khiến bức tranh hiện ra không phải bằng cảm xúc phẫn nộ trực tiếp, mà bằng sức nặng của sự thật.
Cuốn sách cũng cho thấy hậu quả lâu dài của cải cách ruộng đất không chỉ dừng lại ở thời điểm diễn ra. Vết thương tinh thần kéo dài nhiều năm sau đó: gia đình tan nát, con cháu mang mặc cảm lý lịch, làng xóm mất niềm tin lẫn nhau. Những mối quan hệ từng gắn bó bị thay thế bằng sự dè chừng, sợ hãi và im lặng. Đây là phần khiến cuốn sách vượt ra ngoài giá trị ghi chép sự kiện, trở thành một bản chứng từ về tổn thương xã hội.
Giọng văn của Hoàng Tuấn Phổ nhìn chung tiết chế, thiên về trình bày và ghi nhận hơn là kết án. Chính thái độ này giúp tác phẩm giữ được giá trị tư liệu và tạo không gian để người đọc tự đối diện với lịch sử, thay vì bị dẫn dắt bởi cảm xúc sẵn có. Tác giả cho thấy bi kịch không chỉ nằm ở những người bị hại, mà còn ở cả một xã hội bị đặt trong hoàn cảnh cực đoan, nơi con người bị buộc phải lựa chọn giữa sinh tồn và lương tri.
Đấu Tố Và Cải Cách Ruộng Đất – Hồ Sơ Của Một Nhân Chứng là cuốn sách khó đọc, không phải vì ngôn từ, mà vì những gì nó phơi bày. Đây là tác phẩm dành cho những người muốn hiểu lịch sử từ tầng sâu đời sống con người, nơi các quyết định chính trị không còn là khái niệm trừu tượng, mà trở thành nỗi đau cụ thể của từng số phận.
